در تاریخ مقاطعی وجود دارد که از حیث اهمیت به خاطروجود شخصیت های مهم و یا رخدادهای تاثرگذار بیشتراز وقایع دیگر مورد توجه قرار گرفته است. رخدادهای مربوط به حیات پیامبر گرامی اسلامی از این جهت که ایشان آخرین فرستاده خداوند و پیامبر یک میلیارد نفر از مسلمانان امروزین هستند آنچنان مهم هست که به خودی خود مورخین نگاه ویژه ای به آن داشته باشند اما باز هم این گاهی برخی حوادث در پیچ و خم تاریخ با ابهامات و سوالاتی همراه می شود. از جمله این وقایع رحلت رسول گرامی اسلام است که برخی از آن به عنوان شهادت حضرت و برخی دیگر به عنوان رحلت یاد می کنند.

پیامبر اکرم (ص) در سال یازدهم هجری قمری (برابر با ۶۳۲ میلادی) در سن ۶۳ سالگی در شهر مدینه دار فانی را وداع گفتند. این واقعه در حالی بود که حدود 23 سال از بعثت نبی گرامی اسلام و 10 سال از هجرت ایشان به مدینه می گذشت. درباره روز دقیق رحلت ایشان میان مورخان اختلاف‌نظر وجود دارد؛ بیشتر منابع شیعی روز ۲۸ صفر را تاریخ رحلت می‌دانند، در حالی‌که در بسیاری از منابع اهل‌سنت، ۱۲ ربیع‌الاول ذکر شده است.

در اینباره حجت الاسلام مصطفی صادقی کاشانی عضو هیئت علمی پژوهشکده تاریخ و سیره پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی معتقد است: «همه مورخان گفته‌اند پیامبر در نبرد خیبر به دست زنی یهودی مسموم شد. قبل از خوردن غذا، جبرئیل خبر داد و حضرت آن لقمه را فرو نبرد و به سلامت ماند. بشر بن براء که زودتر از آن غذا خورد، مسموم شد و به شهادت رسید.

این مطلب در منابع معتبر شیعه و سنی شهرت دارد. جزئیات حادثه و پیامدهای آن روشن نیست. مثلاً اینکه آن حضرت لقمه مسموم را در دهان گذاشت و مقداری از سم اثر کرد؟ یا هنوز لقمه در دستش بود که جبرئیل به او خبر داد؟در صورت دوم، مسمومیت چه معنایی دارد؟

بعد از خیبر دیگر حرفی از این مسمومیت و عوارض آن نیست؛ تا آنکه در آخر عمر پیامبر مورخان می‌گویند این بیماری ناشی از آن مسمومیت بود. از خود آن حضرت هم نقل کرده‌اند که به مادر بُشر فرمود این بیماری من اثر آن لقمه سمّی است که با پسرت در خیبر خوردیم.

با این‌همه، در تاریخ صدر اسلام و پس از رحلت و در منابع تاریخ و حدیث، تعبیر قتل یا شهادت درباره آن حضرت به کار نرفته است. بنابراین تردیدها و ابهاماتی در این باره وجود دارد. در مسمومیت خیبر میان شیعه و سنی اختلافی نیست؛ ولی نقل دیگری درباره مسمومیت پیامبر هست که اختصاص به شیعه دارد.

بنابر نقل تفسیر عیاشی، دو همسر رسول‌خدا او را مسموم کردند. این تفسیر هر چند قدیمی است ولی درباره اعتبار مطالب آن اختلاف نظر است. برخی مطالب این گزارش با تاریخ مطابقت ندارد و با رویکرد فرقه‌ای نوشته شده است.

اگر چه برخی همسران پیامبر گاه او را آزار و اذیت می‌کرده‌اند؛ ولی اینکه در این حد دشمنی کنند و او را مسموم سازند، مطلبی نیست که بتوان به آسانی قبول کرد. به فرض پذیرش مسمومیت پیامبر، وقتی تعبیر رحلت می‌شود مربوط به آخرین لحظات است.

حجت الاسلام حامد کاشانی اما در یکی از مصاحبه های خود به این نکته اشاره دارد که ماجرای شهادت رسول خدا هم در منابع تاریخی بازتاب ندارد اما در منابع روایی ما و اهل سنت بازتاب دارد . در منابع زیادی از جمله مستدرک حاکم نیشابوری مسموم شدن رسول گرامی اسلام مطرح شده است. در بین منابع شیعی هم همین موضوع انعکاس دارد.

ایشان معتقد است در میان قدمای اهل سنت معروف است که قائل اند رسول خدا در روز دوشنبه در مدینه با سم به شهادت رسیده است . شیعیان هم همین طور.

<قبض فی المدینه مسموما فی یوم الاثنین> به معنای این که رسول خدا در روز دوشنبه در مدینه با مسمومیت از دنیا رفته است مسئله ای است که بسیار طرفدار دارد هم در میان اهل سنت و هم در میان شیعیان.لذا در منابع حدیثی و نه تاریخی، تقریبا شهادت رسول گرام اسلام (ص) در میان محدثان مشخص بوده است دلیل اش هم مشخص است. بعضی نگاه کلامی به ماجرا دارند و بعضی هم تقریبا تاریخی نگاه می کنند(عمدا گفتم تقریبا تارخی چون صرف کتب تاریخی کفایت نمی کند). برخی حتی گفته اند که مگر می شود رسول گرامی اسلام با آن عظمت به شهادت از دنیا نرفته باشد و این موضوع در فریقین طرفدار دارد . مثلا ابن مسعود گفته است حاضرم نه مرتبه به تمامی مقدسات عالم قسم یاد کنم که رسول خدا را خداوند پس از رساندن به مقام نبوت به مقام شهادت هم رسانیده است.

اما شیعیان نگاه حدیثی به مسئله شهادت پیامبر اکرم دارند و کاشانی در اینباره می گوید: در منابع شیعی هم حدیثی داریم که می فرماید <ما منا الا مسموم او مقتول> لذا پیامبر هم شهید شده است.